Kiedy zgłosić się do psychiatry - lista sygnałów

Kiedy nie czekać ani dnia

Zacznijmy od końca listy, bo to jest jej najważniejsza część. Są sytuacje, w których nie umawia się wizyty na przyszły tydzień.

Myśli o odebraniu sobie życia, zwłaszcza gdy wracają, gdy pojawia się plan albo gdy zaczynasz porządkować sprawy tak, jakbyś się żegnał. Myśli o skrzywdzeniu kogoś innego. Utrata kontaktu z rzeczywistością, na przykład przekonania, których nie podziela nikt wokół, albo słyszenie głosów. Gwałtowna zmiana zachowania po rozpoczęciu lub odstawieniu leku.

W takich sytuacjach dostępne są całodobowo i bezpłatnie: 116 123 dla osób dorosłych w kryzysie, 800 70 2222 czyli Centrum Wsparcia oraz 116 111 dla dzieci i młodzieży. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112 albo zgłoś się na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy.

Reszta tego tekstu dotyczy sytuacji mniej ostrych, ale takich, które również zasługują na ocenę.

Sygnały ze strony nastroju i myślenia

Utrzymujące się obniżenie nastroju, które nie ustępuje mimo zmiany okoliczności i nie ma wyraźnego powodu albo jest wyraźnie nieproporcjonalne do powodu.

Anhedonia, czyli zanik przyjemności z rzeczy, które wcześniej ją dawały. To jeden z najbardziej charakterystycznych sygnałów i jednocześnie taki, który łatwo pomylić ze zmęczeniem.

Lęk obecny w tle przez większość dnia, bez konkretnego przedmiotu, albo napady lęku pojawiające się nagle i przebiegające z objawami ze strony ciała. Uporczywe zamartwianie się, którego nie da się zatrzymać wysiłkiem woli.

Trudność w skupieniu uwagi na tyle wyraźna, że wpływa na pracę lub naukę. Poczucie winy albo bezwartościowości nieproporcjonalne do faktów. Nawracające myśli, że innym byłoby bez ciebie lepiej.

Po drugiej stronie skali: okresy nienaturalnie podwyższonego nastroju, znacznie zmniejszonej potrzeby snu przy zachowanej energii, przyspieszonego toku myślenia albo decyzji podejmowanych z rozmachem, który później zaskakuje ciebie samego.

Sygnały ze strony ciała i snu

Zaburzenia snu utrzymujące się tygodniami: trudność z zasypianiem, wybudzanie się w środku nocy bez możliwości ponownego zaśnięcia, budzenie się kilka godzin za wcześnie albo sen, który nie daje odpoczynku mimo odpowiedniej długości.

Wyraźna zmiana apetytu i masy ciała w jedną lub drugą stronę, której nie tłumaczy zmiana diety ani aktywności.

Zmęczenie nieproporcjonalne do wysiłku, utrzymujące się mimo odpoczynku. Kołatanie serca, ucisk w klatce piersiowej, drętwienia, zawroty głowy, dolegliwości żołądkowe, dla których badania nie znajdują przyczyny somatycznej.

Ta ostatnia grupa zasługuje na osobne zdanie. Objawy z ciała bywają pierwszym i przez długi czas jedynym sygnałem. Jeśli kolejne badania wychodzą prawidłowo, a dolegliwości trwają, konsultacja psychiatryczna jest krokiem sensownym, a nie zbywającym.

Sygnały ze strony codziennego funkcjonowania

Ten obszar jest najbardziej praktycznym kryterium, bo najtrudniej go zracjonalizować.

Narastające zaległości w rzeczach, które wcześniej szły automatycznie: rachunki, e-maile, sprzątanie, wizyty. Unikanie kontaktów, które kiedyś sprawiały przyjemność. Rezygnacja z aktywności bez świadomej decyzji o rezygnacji.

Sięganie po alkohol, leki uspokajające lub inne substancje po to, żeby zasnąć, uspokoić się albo w ogóle funkcjonować. Wzrost ilości potrzebnej do uzyskania tego samego efektu.

Sygnały płynące od bliskich. Zdanie w stylu ostatnio jesteś inny, powtórzone przez kilka niezależnych osób, jest informacją diagnostycznie wartościową, bo pochodzi spoza twojej perspektywy.

Konflikty i drażliwość, które pojawiły się bez wyraźnej przyczyny zewnętrznej. Nagłe kłopoty w pracy u kogoś, kto wcześniej ich nie miał.

Ile to musi trwać

Kryterium czasu jest tym, co odróżnia reakcję na trudne wydarzenie od zaburzenia wymagającego leczenia. Klasyfikacje diagnostyczne posługują się nim wprost, choć nie zawsze identycznie.

Polska dokumentacja medyczna posługuje się przy tym starszymi kodami ICD-10 i to one najczęściej pojawiają się w papierach pacjenta. Kryteriów czasowych tej klasyfikacji nie sprowadzamy tu do jednej liczby, bo do zestawienia trafiają wyłącznie progi, które daje się wskazać jednoznacznie.

Nie znaczy to, że przed upływem tego czasu nie ma po co iść do lekarza. Kryteria czasowe służą rozpoznaniu konkretnej jednostki, a nie decyzji o konsultacji. Objawy, które utrzymują się tygodniami i utrudniają funkcjonowanie, są wystarczającym powodem, żeby je ocenić.

Pomocne bywa zapisanie, od kiedy trwa to, co cię niepokoi. Sama data jest najtrudniejszym do odtworzenia elementem wywiadu.

Psychiatra, psycholog czy psychoterapeuta

Wybór specjalisty jest częstym powodem odkładania decyzji, a różnice są proste. Psychiatra jest lekarzem, ocenia stan zdrowia, stawia rozpoznanie i może prowadzić leczenie farmakologiczne. Psycholog i psychoterapeuta pracują innymi metodami i nie prowadzą farmakoterapii.

Te ścieżki nie wykluczają się i w wielu sytuacjach idą równolegle. Jeśli objawy są nasilone albo obecne są objawy ze strony ciała, konsultacja lekarska bywa naturalnym pierwszym krokiem, bo pozwala też wykluczyć inne przyczyny.

Zestawienie ról opisaliśmy dokładniej w tekście psychiatra, psycholog, psychoterapeuta: różnice.

Czego ta lista nie robi

Nie stawia rozpoznania i nie da się jej zsumować w wynik. Objawy z niej mogą wynikać z zaburzenia psychicznego, ale też z choroby somatycznej, niedoboru, działania niepożądanego leku przyjmowanego z zupełnie innego powodu albo z sytuacji życiowej, która nie wymaga farmakoterapii.

Rozstrzyga o tym lekarz po zebraniu wywiadu i, gdy trzeba, po zleceniu badań. Właśnie dlatego celem tego tekstu jest doprowadzenie do rozmowy, a nie zastąpienie jej.

Odwróćmy jeszcze pytanie. Nie musisz spełnić żadnego progu, żeby zapytać. Konsultacja, która kończy się stwierdzeniem, że leczenie farmakologiczne nie jest potrzebne, też jest wartościowym wynikiem.

Jak wygląda pierwsza rozmowa i o co zapyta lekarz, opisaliśmy na stronie o pierwszej wizycie u psychiatry.

Jeśli leczenie już się zaczęło

Osobna uwaga dla osób, które właśnie rozpoczęły farmakoterapię albo mają za sobą zmianę dawki. Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych odnotowują, że w pierwszych tygodniach leczenia oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób poniżej 25. roku życia. To jest okres, w którym dobrze mieć kogoś w pobliżu i nie zostawać z tym samemu.

Przypominamy numery: 116 123 dla dorosłych, 800 70 2222 czyli Centrum Wsparcia i 116 111 dla dzieci i młodzieży, wszystkie całodobowo i bezpłatnie, oraz 112 przy bezpośrednim zagrożeniu życia.

O tym, jak zorganizowana jest opieka w naszym serwisie, przeczytasz na stronie głównej.

Najczęstsze pytania